رگ زانو؛ علت درد، برجستگی و گرفتگی رگ پشت زانو

رگ زانو

اصطلاح “رگ زانو” از نظر پزشکی نام یک بیماری مشخص نیست. در پشت و اطراف زانو هم شریان‌ها وجود دارند که خون را به ساق و پا می‌رسانند و هم وریدها که خون را به سمت قلب برمی‌گردانند. بنابراین درد، برجستگی یا احساس ضربان در پشت زانو می‌تواند از مشکلات کاملا متفاوتی مانند واریس، التهاب رگ سطحی، لخته وریدی، نارسایی وریدی یا در موارد نادر آنوریسم شریان پشت زانو ناشی شود. نکته مهم این است که هر درد پشت زانو منشأ عروقی ندارد. کیست بیکر، آسیب مینیسک، کشیدگی عضلات و تاندون‌ها نیز می‌توانند علائمی شبیه درد رگ زانو ایجاد کنند. در این مقاله بررسی می‌کنیم رگ‌های مهم اطراف زانو کدام‌اند، درد یا برجستگی آن‌ها چه علت‌هایی دارد، چه علائمی به نفع لخته یا اختلال خون‌رسانی است و راه های تشخیص نوع بیماری رگ زانو و درمان آن ها کدامند.

رگ‌های زانو دقیقا کجا قرار دارند؟

در پشت زانو فضای نسبتا کوچکی به نام حفره پوپلیتئال وجود دارد که چند ساختار مهم از آن عبور می‌کنند. مهم‌ترین رگ‌های این ناحیه شریان پوپلیتئال و ورید پوپلیتئال هستند. در سطح پوست و بافت زیرپوستی نیز شاخه‌های وریدی کوچک‌تری وجود دارند که ممکن است در افراد دارای واریس برجسته شوند. شریان پوپلیتئال ادامه شریان ران است و پس از عبور از پشت زانو، خون اکسیژن‌دار را به ساق، مچ و پا می‌رساند. Cleveland Clinic درباره نقش این شریان توضیح می‌دهد:

«شریان پوپلیتئال خون را به بخش‌های پایینی پا، مچ و کف پا می‌رساند.»

این شریان همچنین شاخه‌هایی برای خود مفصل زانو و عضلات اطراف آن دارد. در مقابل، ورید پوپلیتئال خون را از ساق و پا جمع می‌کند و به سمت وریدهای بالاتر و در نهایت قلب بازمی‌گرداند. لخته داخل همین ورید می‌تواند یکی از انواع DVT باشد.

رگ‌های برجسته پشت زانو؛ آیا همان واریس است؟

اگر رگ‌های آبی یا بنفش پیچ‌خورده درست زیر پوست دیده می‌شوند، یکی از شایع‌ترین علت‌ها واریس است. واریس رگ زانو زمانی ایجاد می‌شود که دریچه‌های داخل ورید نتوانند جریان خون را به‌ خوبی به سمت قلب هدایت کنند و مقداری از خون در رگ تجمع پیدا کند. رگ واریسی ممکن است فقط از نظر ظاهری مشخص باشد، اما بعضی افراد این علائم را تجربه می‌کنند:

• درد مبهم یا تیرکشنده
• احساس سنگینی ساق
• خارش پوست اطراف رگ
• ضربان یا احساس فشار
• تورم مچ و ساق
• گرفتگی پا
• بدترشدن علائم بعد از ایستادن طولانی

Cleveland Clinic اشاره می‌کند درد ناشی از واریس رگ زانو می‌تواند به‌ ویژه قسمت پشت احساس شود و همراه با تورم و احساس سنگینی پا باشد.

آیا هر رگ برجسته پشت زانو خطرناک است؟

خیر. بسیاری از واریس‌ها مشکل اورژانسی ایجاد نمی‌کنند. اما ظاهر جدید رگ زانو همراه با درد، تورم، سفت‌شدن یا تغییر رنگ پوست نیازمند بررسی است؛ زیرا گاهی التهاب یا لخته سطحی داخل همان رگ ایجاد شده است. نارسایی مزمن وریدی نیز می‌تواند در مراحل پیشرفته باعث ورم مزمن ساق، تغییر رنگ قهوه‌ای پوست و حتی زخم شود.

رگ سفت و دردناک پشت زانو؛ التهاب رگ سطحی

اگر یک رگ سطحی ناگهان دردناک، برجسته، قرمز یا سفت شده باشد، احتمال فلبیت یا ترومبوفلبیت سطحی مطرح می‌شود. در این وضعیت دیواره یک ورید سطحی ملتهب می‌شود و معمولا لخته کوچکی نیز داخل آن تشکیل می‌شود. بیمار ممکن است زیر پوست چیزی شبیه طناب سفت و حساس لمس کند.

علائم معمول شامل درد موضعی روی مسیر رگ، قرمزی یا تیرگی پوست، گرمی پوست، ورم و سفت و گره‌چمانند شدن رگ هستند. NHS این بیماری را التهاب رگی نزدیک سطح پوست تعریف می‌کند و درد، حساسیت، تورم و سخت‌شدن بافت روی رگ را از علائم اصلی می‌داند.

آیا التهاب رگ سطحی همان DVT است؟

خیر. ترومبوفلبیت سطحی معمولا کم‌خطرتر از DVT است، زیرا لخته داخل رگ‌های نزدیک پوست قرار دارد. با این‌حال کاملا بی‌اهمیت نیست. اگر التهاب و سفتی به سمت پشت زانو یا بالای ران گسترش پیدا کند، کل پا متورم شود یا درد ناگهان شدیدتر شود، باید احتمال امتداد لخته به سیستم وریدی عمقی بررسی شود. اطلاعات بیمارستان دانشگاه کمبریج نیز تأکید می‌کند که در تعداد کمی از بیماران، لخته سطحی می‌تواند به محل اتصال رگ‌های عمقی گسترش پیدا کند.

گرفتگی رگ پشت زانو؛ آیا می‌تواند لخته خون باشد؟

اصطلاح “گرفتگی رگ زانو” در زبان روزمره ممکن است به گرفتگی عضله، واریس یا لخته خون اشاره داشته باشد. از نظر پزشکی، مهم‌ترین وضعیتی که باید در این حالت رد شود ترومبوز ورید عمقی یا DVT است. DVT زمانی ایجاد می‌شود که لخته در یک ورید عمقی پا تشکیل شود. ورید پوپلیتئال پشت زانو یکی از محل‌هایی است که لخته می‌تواند در آن ایجاد شود. علائم احتمالی DVT عبارت‌اند از:

• ورم یک‌ طرفه پا
• درد یا احساس گرفتگی ساق یا پشت زانو
• حساسیت
• احساس گرمی
• قرمز، بنفش یا تیره‌شدن پوست
• برجسته‌تر شدن بعضی رگ‌ها

اما یک نکته مهم وجود دارد  DVT ممکن است بدون ورم یا قرمزی واضح نیز ایجاد شود. Mayo Clinic نیز تأکید می‌کند که بعضی موارد DVT هیچ علامت قابل‌توجهی ندارند. با این حال احتمال لخته در شرایطی مانند این موارد بیشتر می‌شود:

• بی‌حرکتی طولانی
• سفرهای طولانی
• جراحی اخیر
• بستری طولانی
• شکستگی یا آسیب شدید پا
• سابقه قبلی DVT
• برخی سرطان‌ها
• بارداری و دوره پس از زایمان
• مصرف بعضی داروهای هورمونی
• برخی اختلالات انعقادی

وجود یک عامل خطر به معنای وجود لخته نیست، اما ترکیب آن با درد یا ورم جدید اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

 

یک تجربه مهم؛ لخته همیشه با ورم شدید شروع نمی‌شود

یکی از کاربران Reddit درباره درد پشت زانو نوشته بود که بیش از دو هفته دردهای پراکنده‌ای داشت اما هیچ ورم، گرمی یا تغییر رنگ واضحی مشاهده نمی‌کرد. او ابتدا تصور می‌کرد مشکل مینیسک یا اضطراب است، اما پس از افزایش درد به اورژانس مراجعه کرد و بررسی‌ها DVT را نشان داد. کاربر دیگری نیز درد پشت زانو و ساق را بدون علائم کلاسیکی مانند قرمزی و ورم توصیف کرده بود و سایر کاربران دارای سابقه DVT تأکید کرده بودند که براساس علائم اینترنتی نمی‌توان وجود یا نبود لخته را مشخص کرد.

چرا لخته رگ پشت زانو اهمیت دارد؟

مشکل اصلی DVT فقط درد پا نیست. بخشی از لخته ممکن است جدا شود و از طریق جریان خون به ریه برسد؛ در این حالت آمبولی ریه ایجاد می‌شود. اگر درد یا ورم پا با یکی از علائم زیر همراه شود، وضعیت اورژانسی است.  علائم زیر می‌توانند نشانه آمبولی ریه باشند و نیازمند مراقبت فوری هستند.

• تنگی نفس ناگهانی
• درد قفسه سینه
• تنفس سریع
• ضربان قلب سریع
• سرگیجه یا غش
• سرفه خونی

برجستگی ضربان‌ دار پشت زانو؛ فقط واریس نیست

رگی که ضربان واضح دارد با ورید واریسی معمولی تفاوت دارد. یکی از بیماری‌های مهم رگ زانو ولی نسبتا نادر این ناحیه آنوریسم شریان پوپلیتئال است. آنوریسم زمانی ایجاد می‌شود که قسمتی از دیواره شریان ضعیف و گشاد شود. در پشت زانو ممکن است فرد یک توده یا ضربان غیرعادی احساس کند. علائم احتمالی شامل موارد زیر هستند:

• احساس ضربان پشت زانو
• تورم یا توده
• درد پشت زانو
• درد ساق
• درد ساق هنگام راه‌رفتن

بسیاری از افراد در ابتدا علامت خاصی ندارند. مشکل زمانی جدی‌تر می‌شود که داخل آنوریسم لخته ایجاد شود و جریان خون پا کاهش پیدا کند. علاوه بر این اگر هر یک از علائم زیر را دیدید یا حس کردید، احتمال اختلال شریان و کاهش جریان خون شریانی باید فوری بررسی شود:

• پا سرد شود،
• پوست رنگ‌ پریده شود،
• بی‌حسی ایجاد شود،
• ضعف عضلات ظاهر شود،
• یا درد شدید جدید ایجاد شود،

جامعه جراحی عروق نیز هشدار می‌دهد مهم‌ترین عارضه آنوریسم پوپلیتئال تشکیل لخته و کاهش خون‌رسانی اندام است.

درد رگ پشت زانو هنگام ورزش

اگر درد یا گرفتگی بیشتر هنگام دویدن، ورزش یا راه‌ رفتن شدید ایجاد می‌شود و با توقف فعالیت ظرف مدت کوتاهی کاهش پیدا می‌کند، فقط مشکلات مفصل مطرح نیستند. یکی از علل نادر ولی مهم در افراد جوان و ورزشکار سندرم گیر افتادن شریان پوپلیتئال یا PAES است. در این بیماری، عضله یا ساختار اطراف شریان پشت زانو روی رگ فشار می‌آورد و هنگام فعالیت جریان خون ساق کاهش پیدا می‌کند. علائم می‌تواند شامل زیر باشند:

• گرفتگی ساق هنگام ورزش
• درد پشت ساق یا زانو
• احساس سنگینی
• سردشدن پا بعد از فعالیت
• کاهش علائم با استراحت

Mayo Clinic می‌گوید علامت اصلی PAES درد یا گرفتگی ساق هنگام ورزش است که معمولا پس از استراحت بهتر می‌شود. این وضعیت با درد مینیسک یا کشیدگی عضلانی تفاوت دارد و در ورزشکاری که مکررا با فعالیت دچار گرفتگی ساق می‌شود باید در تشخیص افتراقی قرار گیرد.

رگ‌های زیاد اطراف زانو و نارسایی وریدی

گاهی مشکل یک رگ زانو واحد نیست. فرد متوجه می‌شود تعداد رگ‌های برجسته اطراف زانو و ساق بیشتر شده و در پایان روز پاها سنگین و متورم می‌شوند. در این حالت نارسایی مزمن وریدی یکی از احتمال‌هاست. در نارسایی وریدی، دریچه‌های وریدهای پا به‌خوبی بسته نمی‌شوند و مقداری از خون به سمت پایین بازمی‌گردد. در نتیجه فشار داخل وریدها افزایش پیدا می‌کند. علائم می‌توانند شامل:

• احساس سنگینی و خستگی پا
• تورم ساق و مچ
• درد مبهم
• خارش
• گرفتگی شبانه
• رگ‌ های واریسی
• تغییر رنگ قهوه‌ای پوست

اگر بیماری پیشرفت کند ممکن است پوست پایین ساق ضخیم‌تر شود یا زخم‌های وریدی ایجاد شوند.

آیا درد پشت زانو همیشه از رگ است؟

خیر. در واقع بسیاری از دردهای پشت زانو علت عروقی ندارند. از مهم‌ترین تشخیص‌های غیرعروقی رگ زانو می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• کیست بیکر
• پارگی مینیسک
• کشیدگی همسترینگ
• آسیب عضله یا تاندون پشت زانو
• آرتروز
• التهاب مفصل
• آسیب رباط‌ها

کیست بیکر چگونه با مشکل رگ اشتباه می‌شود؟

کیست بیکر تجمع مایع مفصلی در پشت زانوست و می‌تواند یک برجستگی یا احساس فشار ایجاد کند. اگر کیست بزرگ یا پاره شود، حتی ممکن است ساق متورم و دردناک شود و علائم آن شبیه DVT باشد.

به همین دلیل، تشخیص فقط براساس محل درد یا لمس پشت زانو قابل‌اعتماد نیست.

پزشک چگونه مشکل رگ زانو را تشخیص می‌دهد؟

انتخاب بررسی به این بستگی دارد که پزشک بیشتر به مشکل وریدی، شریانی یا بیماری مفصل مشکوک باشد. ابتدا مواردی مانند شکل و رنگ پوست، تورم یک یا دو پا، نبض‌ها، دمای پا، محل درد، رگ‌های برجسته و وجود توده پشت زانو بررسی می‌شوند. سپس براساس یافته‌ها ممکن است تصویربرداری یا آزمایش انجام شود.

با کمک سونوگرافی داپلر

برای روش بیشتر مشکلات عروقی اطراف زانو، سونوگرافی داپلر یا Duplex Ultrasound از اولین بررسی‌های مهم است. این روش می‌تواند:

• جریان خون را بررسی کند،
• DVT را شناسایی کند،
• لخته سطحی را مشخص کند،
• واریس و نارسایی دریچه‌ها را ارزیابی کند،
• و اندازه شریان پوپلیتئال را بررسی کند.

در بررسی آنوریسم شریان پشت زانو نیز Duplex Ultrasound یکی از روش‌های تشخیصی اصلی است.

از طریق آزمایش D-dimer

در برخی بیمارانی که احتمال بالینی DVT پایین یا متوسط است، پزشک ممکن است آزمایش D-dimer درخواست کند. بالا بودن D-dimer به‌ تنهایی DVT را ثابت نمی‌کند؛ زیرا جراحی، التهاب، بارداری و بسیاری شرایط دیگر نیز می‌توانند آن را افزایش دهند. تفسیر این آزمایش باید همراه با احتمال بالینی و در صورت نیاز سونوگرافی انجام شود.

CT آنژیوگرافی یا MR آنژیوگرافی

اگر مشکل شریانی مانند آنوریسم یا انسداد رگ زانو مطرح باشد، ممکن است CT Angiography یا MR Angiography برای بررسی دقیق‌تر مسیر و قطر شریان‌ها انجام شود.

 

درمان مشکلات رگ زانو

درمان رگ زانو یک نسخه واحد ندارد؛ چون واریس، DVT، فلبیت و بیماری شریانی درمان‌های کاملاً متفاوتی دارند. بنابراین ابتدا باید مشخص شود کدام رگ و کدام نوع اختلال درگیر است.

واریس و نارسایی وریدی

بسته به شدت بیماری، درمان رگ زانو ممکن است شامل فعالیت منظم، مدیریت وزن، بالاگذاشتن پا، جوراب فشاری در بیماران مناسب و در صورت نیاز روش‌هایی مانند ابلیشن، اسکلروتراپی یا جراحی باشد. استفاده از جوراب فشاری نیز باید متناسب با وضعیت عروقی بیمار باشد؛ به‌خصوص در افراد مشکوک به بیماری شریانی نباید به‌صورت خودسرانه فشار زیاد اعمال شود.

فلبیت سطحی

در بسیاری از موارد التهاب رگ سطحی طی چند هفته فروکش می‌کند. بسته به محل و طول لخته، پزشک ممکن است فعالیت، کنترل درد یا داروی ضدانعقاد را توصیه کند. Cambridge University Hospitals اشاره می‌کند بسیاری از بیماران می‌توانند فعالیت معمول خود را حفظ کنند، مگر اینکه درد شدید باشد.

DVT

DVT معمولا با داروهای ضدانعقاد درمان می‌شود تا از بزرگ‌ترشدن لخته و ایجاد لخته‌های جدید جلوگیری شود. نوع و مدت درمان به محل لخته، علت ایجاد آن و عوامل خطر فرد بستگی دارد. درمان درد رگ زانو خودسرانه با ماساژ، گرم‌کردن شدید یا داروهای باقی‌مانده در منزل مناسب نیست.

مشکلات شریانی

آنوریسم یا انسداد مهم شریان پوپلیتئال ممکن است به درمان عروقی باز یا اندوواسکولار نیاز داشته باشد. هدف اصلی حفظ جریان خون پا و جلوگیری از لخته یا ایسکمی است.

چه زمانی درد رگ زانو بسیار خطرناک است؟

بیشتر رگ‌های قابل‌ مشاهده پشت زانو اورژانسی نیستند، اما بعضی تغییرات نیازمند بررسی سریع هستند. در شرایط زیر ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید:

• یک پا ناگهان متورم شده است.
• درد پشت زانو همراه با ورم ساق ایجاد شده است.
• پا گرم یا تغییررنگ‌داده است.
• یک رگ ناگهان سفت، بسیار دردناک یا قرمز شده است.
• توده پشت زانو ضربان واضح دارد.
• پا ناگهان سرد یا رنگ‌پریده شده است.
• بی‌حسی یا ضعف جدید در پا وجود دارد.
• پس از جراحی یا بی‌حرکتی طولانی درد ساق ایجاد شده است.
• درد با تنگی نفس یا درد قفسه سینه همراه شده است.

اگر درد و تورم  رگ زانو  با تنگی نفس، درد قفسه سینه، غش یا سرفه خونی همراه شود، احتمال آمبولی ریه مطرح است و نیاز به مراقبت اورژانسی دارد.

جمع‌بندی

اصطلاح “رگ زانو” می‌تواند به شریان‌ها و وریدهای مختلف پشت و اطراف مفصل اشاره کند. رگ‌های آبی و برجسته معمولا بیشتر با واریس مرتبط‌اند، درحالی‌که رگ سفت و دردناک زیر پوست می‌تواند نشانه فلبیت سطحی باشد. درد پشت زانو همراه با ورم یک‌طرفه ساق باید از نظر DVT بررسی شود؛ به‌ خصوص اگر عوامل خطری مانند جراحی، بی‌حرکتی یا سفر طولانی وجود داشته باشد. نبود قرمزی یا گرمی نیز لخته را کاملاً رد نمی‌کند. برجستگی ضربان‌دار پشت زانو یا سردی و بی‌حسی پا احتمال مشکل شریانی مانند آنوریسم پوپلیتئال را مطرح می‌کند. از طرف دیگر، بسیاری از دردهای پشت زانو اصلاً عروقی نیستند و کیست بیکر، مینیسک و مشکلات عضلانی می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند. سونوگرافی داپلر یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای تشخیص مشکلات عروقی این ناحیه است. بنابراین اگر درد، برجستگی یا ورم جدید و بدون علت واضح دارید، تشخیص براساس ظاهر رگ یا تجربه دیگران کافی نیست.

سؤالات متداول

1.علت درد رگ پشت زانو چیست؟

واریس، فلبیت سطحی، DVT، نارسایی وریدی و مشکلات شریان پوپلیتئال از علت‌های عروقی هستند. کیست بیکر و آسیب‌های مینیسک یا عضله نیز می‌توانند درد مشابه ایجاد کنند.

2.رگ برجسته پشت زانو خطرناک است؟

اغلب رگ برجسته آبی یا بنفش واریس است، اما اگر رگ ناگهان دردناک، سفت، متورم یا قرمز شده باشد باید التهاب یا لخته بررسی شود.

3.گرفتگی رگ پشت زانو نشانه چیست؟

این اصطلاح می‌تواند به گرفتگی عضله یا مشکل عروقی اشاره کند. اگر گرفتگی همراه با ورم یک پا، گرمی یا درد ساق باشد، DVT باید بررسی شود.

4.چرا رگ زانو در قسمت پشت سفت می‌شود؟

یکی از علت‌ها ترومبوفلبیت سطحی است که در آن رگ ملتهب و گاهی دارای لخته می‌شود. رگ ممکن است مانند یک طناب سفت و حساس زیر پوست لمس شود.

5.علت ضربان رگ پشت زانو چیست؟

گاهی فرد صرفاً نبض طبیعی شریان پوپلیتئال را احساس می‌کند، اما برجستگی ضربان‌دار جدید می‌تواند نشانه آنوریسم شریان باشد و نیازمند بررسی است.

6.سونوگرافی رگ زانو چه چیزی را نشان می‌دهد؟

سونوگرافی داپلر می‌تواند جریان خون، لخته وریدی، واریس، نارسایی دریچه‌های وریدی و بعضی مشکلات شریان پوپلیتئال را بررسی کند.